Pius XII en de vernietiging van de joden

Donderdagavond 5 februari laatstleden ging in het VOC de eerste voordracht in het kader van de verjaringsfeesten door. Aan de agenda Dirk Verhofstadt over Pius XII en de vernietiging van de joden.

Hoewel men die avond aan de finale van het VRT programma “de slimste mens” een geduchte concurrent had, was de opkomst zeker de moeite waard en dit zowel kwantitatief als – rekening houden met het aantal en de aard van de vragen – kwalitatief.

Na een verwelkoming en situering van deze voordacht door voorzitter Frans Ramael werd eerst het woord verleend aan Alain Vannieuwenburg aan wie gevraagd was het thema van die avond in te leiden.

De inleider omschreef de huidige paus Benedictus XVI als een “interessant” man. Hiermede bedoelde hij niet zozeer het verleden van de huidige Paus, noch zijn eigengereide benadering van bepaalde ethische problemen, maar wel zijn drang om omstreden figuren te rehabiliteren dan wel te benoemen.

Begin dit jaar mocht men immers vernemen dat Benedictus XVI de omstreden Richard Williamson acceptabel maakte. Williamson is geen ombesproken figuur. Hij werd in 1988 door de aartsbisschop Lefèbvre tot bisschop gewijd. Ter herinnering: Lefèbvre, de ultraconservatief, verzette zich tegen hervormingen, werd uit de boetiek verwijderd en in de kerkban geslagen. Williamson is eveneens een antisemiet en een notoir negationist. Het Vaticaan, in een licht schizofrene bui verkerende, repliceerde eerst dat deze rehabilitatie de persoon betrof en dat dit niet verward mocht worden met bepaalde uitspraken. Nadien haalde men even bakzeil. Williamson moet zich verontschuldigen. De Paus was niet echt op de hoogte van de uitspraken van Williamson, zei men. En Hans Küng denkt dat de Paus het contact met de buitenwereld aan het verliezen is. Wellicht zo stelde de inleider, is dit te interpreteren als een “pars pro toto”.

En …grappig - op het eerste zicht - leek in elk geval de benoeming van een eveneens bizar figuur, nml. Wagner tot hulpbisschop. Wagner ziet in de Harry Potter boeken mogelijks een aanzet tot duivelsverering. Minder leuk is zijn uitspraak dat natuurrampen, zoals de orkaan Katrina, een straf van God zijn.

Ander heikel gegeven, zo onderstreepte de inleider, en onderwerp van de uiteenzetting van deze avond, is de sinds 1967 lopende procedure om Paus Pius XII zalig te verklaren.

Pius XII, de diplomaat, leidde het Vaticaan tijdens WO II. Hij was de man die in juli 1933 het Concordaat van Rome sloot met Kaas en von Papen. Het Concordaat maakte een eind aan de beperkingen die Otto von Bismarck aan de katholieke kerk had opgelegd. Keerzijde was dat het Vaticaan Hitlers bewind erkende. De Deutsche – katholieke – Zentrumpartei hielp in Duitsland mee het parlement buiten spel te zetten. Brüning, lid van deze Zentrumpartei erkende in zijn Memoiren, dat dit de prijs was voor het Concordaat.

Naast dit punt van kritiek is er de houding van de Kerk en van Pius XII met betrekking tot de Jodenvervolging. Actief weerstand heeft deze Paus niet geboden, de inzet van enkele priesters niet te na gesproken. Het stilzwijgen van het Vaticaan in het Rome onder Mussolini en later onder Duitse bezetting noopte tot verder onderzoek. En dit is de enorme verdienste van de indringende studie - die 5 jaar in beslag nam - van Dirk Verhofstadt.

De actieve deelname van priesters aan de Jodenvervolging in Kroatië, het openstellen van de doopregisters in Duitsland en de onduidelijke rol van de kerk in het opzetten en functioneren van de “Rattenlijn” blijven immers terecht vragen oproepen.

Alain Vannieuwenburg verwees hierbij eveneens naar Etienne Vermeersch die in een recentelijk gepubliceerd opiniestuk komaf maakte met de vermeende onschuld – of selectief geheugenverlies – van de kerk. Hij onderstreepte dat bijvoorbeeld de encycliek “Mit brennender Sorge” van 1937 in wezen eerder een aanklacht was over de schendingen van