het Concordaat dan een aanklacht van bijvoorbeeld de concentratiekampen. Op enkele geïsoleerde initiatieven na zoals deze van Niemöller en de leden van de Bekennende Kirche (een catacombenkerk) heerste de ethische blindheid en in Duitsland en in vele Europese landen.

De spreker van die avond werd voorgesteld. Dirk Verhofstadt, geen onbekende publiceerde eerder “De derde feministische golf” (interviews met onder meer Hirsi Ali, Naima El Bezaz …) en “Het menselijk liberalisme. Een antwoord op het antiglobalisme”. In 2007 had de Nederlandse vrijdenkerbeweging hem uitgeroepen tot Vrijdenker van het jaar 2007.

Dirk Verhofstadt, publicist en kernlid van de onafhankelijke liberale denktank Liberales (de tegenhanger van Bouckaerts Nova Civitas), ging, tijdens zijn uitstekend gedocumenteerde uiteenzetting dieper in én op de figuur van Pius XII en én op de rol van de kerk tijdens het Interbellum en de Tweede Wereldoorlog. Hij betoogt dat de Kerk uit afkeer en uit vrees handelde: afkeer en vrees voor het communisme en afkeer en vrees voor de liberale democratie.

Aan de hand van een strak schema werd de schuldvraag van het Vaticaan en van Paus Pius XII onderzocht. Hierbij werd uitvoerig ingegaan op de vraag of de Paus überhaupt al dan niet op de hoogte kon zijn geweest van de politieke verwording in Duitsland, van de vervolging van dissidenten en van de Jodenvervolging in het bijzonder.

Rekening houdende met het uitgebreide “diplomatieke” netwerk waarover het Vaticaan beschikte en de informatiestroom naar het Vaticaan toe was het verdict van Dirk Verhofstadt duidelijk. De signalen konden niet worden genegeerd. Toch hield het Vaticaan zich afzijdig en hulde het zich in een stilzijgen - hoewel uit enkele voorbeelden bleek dat het wel over de nodige “macht” beschikte om bepaalde slachtpartijen te laten ophouden (voorbeeld: de stopzetting van het programma om systematisch over te gaan tot “verwijdering” van hen die een “mensonwaardig leven” leefden) -. Ook wanneer het Vaticaan niet langer hoefde te vrezen voor de aanwezigheid van fascistische of nazistische krachten (Italië was bevrijd grondgebied) talmde men om vernietigingsprogramma’s aan te klagen. Met alle gevolgen van dien. Op individuele acties van her en der agerende priesters na bleven de kerkelijke instanties “blind” voor de mensonterende toestand in vele bezette Europese landen.

Dirk Verhofstadt onderbouwde zijn betoog met talrijke documenten afkomstig uit de archieven van het Vaticaan zelf. Archieven die trouwens met het oog op het opbouwen van een “décharge” ten voordele van het Vaticaan en van Pius XII werden vrijgegeven, doch een verpletterende schuld te kennen geven. Ook gebruikte hij origineel fotomateriaal dat hij wist op te sporen in Duitsland zelf. Naast het antisemitisme voor en tijdens WO II werd ook het hedendaagse antisemitisme in Europe en in de wereld onder de loep gelegd.

Alain Vannieuwenburg gooide tijdens zijn inleiding de spreker van die avond twee vragen voor de voeten. Een eerste vraag peilde naar het “réveil” van het antisemitisme. Is antisemitisme opnieuw “bon ton” geworden. Heeft de orthodoxe Islam het antisemitisme van de Kerk overgenomen? Of was het altijd aanwezig. Hij verwees hierbij naar recente incidenten in binnen- en buitenland.

Een tweede vraag vloeide voort uit de lectuur van recensies over het boek van Dirk Verhofstadt. In concreto: hoe reageerde het “kerkelijke nieuws” op de publicatie van dit boek over Pius XII. Hij haalde hierbij twee voorbeelden aan die eveneens revelerend zijn voor het verschil aan kritische zin tussen de Nederlandse en het Vlaamse “kerknieuws”. Opmerkelijk is immers de genuanceerde benadering in de bespreking van het werk van Verhofstadt in het Hollandse IKON kerknieuws. Kerknieuws waarin zelfs ruimte was voor kritiek door opperrabbijn Cohen die als spreker op de recente bisschoppensynode uitgenodigd was. Hij trok er van leer tegen een mis die er werd opgedragen om de 50^ste sterfdag van Pius XII te eren. Cohen riep er op om de zaligverklaring van de controversiële paus stop te zetten zolang er nog overlevenden van de Holocaust zijn.

Een meer dan interessante benadering, aldus Alain Vannieuwenburg, was de reactie, op het onderzoek naar het reilen en zeilen door Dirk Verhofstadt van Pius XII, in het (Vlaamse) Rknieuws. In deze bijdrage werd op rake wijze ingegaan op de verdeeldheid binnen het